Thử hình dung tối thứ Hai, mình dán lên cửa tủ lạnh một tờ giấy ghi việc trong tuần: thứ Ba đi bộ 20 phút, thứ Tư dọn tủ quần áo của con, thứ Năm làm xong bảng chi tiêu tháng. Tối thứ Sáu nhìn lại, tờ giấy vẫn nguyên. Việc duy nhất mình làm trọn trong tuần lại không có trên giấy: đóng tiền học cho con, vì trường nhắn hạn chót là thứ Năm.
Khoảng cách giữa việc mình định làm và việc mình làm thật là chuyện mà miền Conscientiousness, viết tắt là C, trong Big Five quan tâm tới. Bài này là bài gốc cho các bài về C trên blog: C là gì, nghiên cứu nói gì, khi nào C cao chưa chắc đã tốt hơn, và 6 khía cạnh của nó. Nếu bạn chưa đọc về Big Five, có thể bắt đầu từ bài Big Five là gì và vì sao mình dùng IPIP.
C là gì
C thường được dịch là sự tận tâm. Miền này nói về cách mình điều khiển các thôi thúc của mình và hướng chúng về phía việc đã định: lên kế hoạch và bám việc tới khi xong. Theo mô tả của Johnson cho bộ IPIP-NEO, thôi thúc tự nó không xấu, và có lúc làm theo hứng là điều nên làm. Khó khăn chỉ đến khi lần nào thôi thúc cũng thắng việc mình đã chọn.
Người có điểm C cao thường lên kế hoạch và theo việc tới cùng. Người có điểm C thấp thường sống thoải mái với hiện tại, dễ xoay theo khi kế hoạch đổi, nhưng dễ bị xem là thiếu chu đáo.
Nhìn lại tờ giấy trên tủ lạnh, mình thấy một tuần như vậy chưa nói lên được là mình lười. Có thể tuần đó việc cơ quan dồn, con lại sốt hai hôm. C đo xu hướng qua nhiều lần, và xu hướng nào cũng chịu ảnh hưởng của hoàn cảnh và sức lực lúc ấy.
Nghiên cứu nói gì về C và đời sống
Roberts và cộng sự (2007) xem lại các nghiên cứu theo dõi cùng một nhóm người trong nhiều năm. Họ thấy tính cách có liên quan tới việc người ta sống bao lâu, hôn nhân có bền không và đi xa tới đâu trong nghề, ở mức gần ngang với thu nhập, học vấn của gia đình hay trí thông minh. Riêng với tuổi thọ, ở nhiều mẫu nghiên cứu, người có C cao hơn sống lâu hơn.
Bogg và Roberts (2004) gộp 194 nghiên cứu về C và các thói quen ảnh hưởng tới sức khỏe. Các nét thuộc C đi cùng việc ít hút thuốc, ít uống rượu quá mức, ít lái xe liều, ít dùng chất gây nghiện hơn, và đi cùng các thói quen có lợi như vận động, ăn uống điều độ. Mức liên quan từ nhỏ tới vừa.
Poropat (2009) gộp các nghiên cứu với tổng mẫu hơn 70.000 người, phần lớn là sinh viên. C liên quan tới kết quả học tập, và ở bậc đại học, mức liên quan này gần ngang với trí thông minh.
Steel (2007) gộp 691 tương quan về trì hoãn. C và các khía cạnh của nó là yếu tố đi cùng trì hoãn rõ và ổn định nhất, cùng với mức khó chịu của chính công việc và niềm tin vào khả năng của mình.
Tất cả đều là kết quả theo nhóm người, cho biết những gì thường đi cùng nhau. Chúng không nói người có C thấp sẽ sống ngắn hay học kém.
C cũng thay đổi theo tuổi. Roberts, Walton và Viechtbauer (2006) gộp 92 mẫu theo dõi dài hạn và thấy trung bình con người tận tâm hơn khi đi qua tuổi 20 đến 40.
Khi nào C cao chưa chắc đã tốt hơn
Mô tả của Johnson ghi rằng người có C rất cao có thể thành cầu toàn hoặc làm việc quá sức. Nettle (2006) nhìn từ góc tiến hóa và cho rằng C cao giúp nhìn xa, được người khác tin cậy, nhưng cũng dễ cứng nhắc và bỏ lỡ những điều có ích trước mắt. Tác giả nói rõ đây là giả thuyết, lợi hay hại còn tùy hoàn cảnh. Vì vậy mình thấy C cao có ích trong nhiều việc, nhưng chưa có bằng chứng chắc rằng càng cao càng tốt.
6 khía cạnh của C
Trong bộ IPIP-NEO, C gồm 6 khía cạnh. Hai người cùng điểm C vẫn có thể khác nhau nhiều. Một người đặt mục tiêu rất cao nhưng khó bắt tay vào việc, nên hay mệt vì khoảng cách giữa điều mình muốn và điều mình làm được. Một người khác ít đặt mục tiêu lớn, nhưng việc đã nhận thì làm xong. Báo cáo của Lumi có điểm riêng của từng khía cạnh, để bạn thấy được những chỗ khác nhau như vậy. Điểm chỉ cho biết mình đứng ở đâu so với phần đông người trong nhóm tham chiếu. Đầu cao hay đầu thấp của mỗi khía cạnh đều có cái giá riêng, nên mình không xếp đầu nào là tốt hơn; bạn tự chọn điều mình muốn điều chỉnh.
Mô tả dưới đây mình viết lại từ mô tả của Johnson cho bộ IPIP-NEO, kèm một cảnh đời thường cho dễ hình dung.
C1 Niềm tin vào khả năng hoàn thành (Self-Efficacy)
Khía cạnh này cho biết mình tin tới đâu vào việc mình làm được việc đã nhận, và thấy mình có phần chủ động trong đời mình tới đâu. Thang này đo niềm tin của mình; năng lực thật có thể cao hơn hoặc thấp hơn. Cảnh hay gặp: được giao việc mới, câu đầu tiên trong đầu là "chắc mình không làm nổi".
C2 Tổ chức và ngăn nắp (Orderliness)
Khía cạnh này cho biết mình thích có lịch, có danh sách, để đồ đạc và công việc có chỗ của nó tới đâu. Điểm thấp thường thoải mái hơn với sự bừa bộn. Cảnh hay gặp: việc nhà, việc cơ quan, nhóm Zalo lẫn lộn, đầu lúc nào cũng nhắc việc chưa làm.
C3 Ý thức bổn phận và trách nhiệm (Dutifulness)
Khía cạnh này cho biết mình thấy ràng buộc tới đâu với lời hứa, quy tắc và nghĩa vụ. Điểm thấp thường thấy quy tắc và cam kết là gò bó. Cảnh hay gặp: hứa đưa con đi công viên cuối tuần rồi lại lỡ, và cảm giác áy náy sau đó.
C4 Nỗ lực hướng tới thành tựu (Achievement-Striving)
Khía cạnh này cho biết mình muốn làm thật tốt và đặt mục tiêu cao cho bản thân tới đâu. Điểm rất cao dễ cuốn vào công việc, ít chừa chỗ nghỉ ngơi; điểm thấp thường hài lòng với mức vừa đủ. Cảnh hay gặp: làm xong việc mà không thấy đủ, lại đặt mục tiêu cao hơn rồi mệt.
C5 Tự kỷ luật (Self-Discipline)
Khía cạnh này cho biết mình bắt đầu được và theo tới cùng những việc khó hoặc chán tới đâu, dù có thứ khác kéo đi. Điểm thấp thường đi cùng trì hoãn và bỏ dở. Cảnh hay gặp: biết phải làm, mở máy ra rồi lại lướt điện thoại. Mình viết riêng về khía cạnh này trong bài Vì sao mình biết phải làm mà vẫn trì hoãn.
C6 Cân nhắc trước hành động (Cautiousness)
Khía cạnh này cho biết mình nghĩ qua các lựa chọn và hệ quả trước khi làm tới đâu. Điểm thấp thường làm theo ý nghĩ đầu tiên; điểm rất cao dễ chậm quyết định và lỡ cơ hội. Cảnh hay gặp: đang bực thì trả lời tin nhắn, gửi xong mới hối hận.
Một việc nhỏ làm thử hôm nay
Chọn một việc trong tuần này mà bạn đã hoãn ít nhất một lần, rồi viết cho nó một câu "nếu... thì..." có giờ và chỗ cụ thể. Ví dụ: "Nếu 8 giờ tối thứ Ba con đã ngủ, thì mình đi bộ một vòng quanh khu nhà 15 phút." Viết câu đó mất chưa tới 5 phút. Gollwitzer và Sheeran (2006) gộp 94 thử nghiệm về kiểu kế hoạch này và thấy nó giúp người ta làm được việc đã định nhiều hơn, với mức hiệu quả từ vừa tới lớn. Kết quả này tính chung trên nhiều người. Có tuần bạn vẫn sẽ lỡ, khi đó cứ viết lại câu cho tuần sau.
Nếu tuần nào bạn cũng thấy mệt tới mức không bắt đầu được việc gì, điều cần trước có khi là nghỉ ngơi, hoặc nói chuyện với một người mình tin tưởng.
Nếu bạn muốn nhìn kỹ hơn chuyện này ở chính mình, Lumi là bài đánh giá mình làm dựa trên bộ câu hỏi IPIP theo mô hình Big Five, đang mở cho những người dùng đầu tiên. Làm bài không mất phí, báo cáo đầy đủ thì có trả phí. Đánh giá tính cách chuyên sâu | Lumi Survey
Đọc tiếp
- Vì sao mình biết phải làm mà vẫn trì hoãn: về khía cạnh tự kỷ luật (C5) và cảm giác ngán khi phải bắt đầu một việc khó.
- Neuroticism (N) và 6 khía cạnh: miền còn lại Lumi đo, về cách cảm xúc của mình dao động khi có chuyện.
Nguồn
- Roberts, B. W., Kuncel, N. R., Shiner, R., Caspi, A., & Goldberg, L. R. (2007). The power of personality: The comparative validity of personality traits, socioeconomic status, and cognitive ability for predicting important life outcomes. Perspectives on Psychological Science, 2(4), 313-345. https://doi.org/10.1111/j.1745-6916.2007.00047.x; bản đọc miễn phí. Tổng quan các nghiên cứu theo dõi dài hạn; kết quả theo nhóm.
- Bogg, T., & Roberts, B. W. (2004). Conscientiousness and health-related behaviors: A meta-analysis of the leading behavioral contributors to mortality. Psychological Bulletin, 130(6), 887-919. https://doi.org/10.1037/0033-2909.130.6.887; bản đọc miễn phí. Phân tích gộp 194 nghiên cứu, tương quan từ nhỏ tới vừa.
- Poropat, A. E. (2009). A meta-analysis of the five-factor model of personality and academic performance. Psychological Bulletin, 135(2). https://research-repository.griffith.edu.au/items/6bf37c65-b7fa-5f87-9046-89ba519cf530. Phân tích gộp, mẫu cộng dồn hơn 70.000 người, phần lớn là sinh viên.
- Steel, P. (2007). The nature of procrastination: A meta-analytic and theoretical review of quintessential self-regulatory failure. Psychological Bulletin, 133(1), 65-94. https://prism.ucalgary.ca/handle/1880/47914. Phân tích gộp các tương quan, chưa chứng minh nhân quả.
- Roberts, B. W., Walton, K. E., & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1-25. https://doi.org/10.1037/0033-2909.132.1.1. Phân tích gộp 92 mẫu theo dõi dài hạn, bằng chứng mạnh về thay đổi trung bình theo tuổi.
- Nettle, D. (2006). The evolution of personality variation in humans and other animals. American Psychologist, 61(6), 622-631. https://doi.org/10.1037/0003-066X.61.6.622; bản đọc miễn phí. Lập luận lý thuyết từ góc tiến hóa về cái được và cái mất của mỗi miền; tác giả nói rõ là giả thuyết.
- Gollwitzer, P. M., & Sheeran, P. (2006). Implementation intentions and goal achievement: A meta-analysis of effects and processes. Advances in Experimental Social Psychology, 38, 69-119. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(06)38002-1; bản đọc miễn phí. Phân tích gộp 94 thử nghiệm, hiệu quả trung bình d = 0,65.
- Johnson, J. A. IPIP-NEO Descriptions. https://drj.virtualave.net/IPIP/IPIPNEOdescriptions.html. Mô tả miền và khía cạnh dùng trong báo cáo IPIP-NEO, là cách diễn giải của tác giả.
