Có một kiểu trì hoãn rất khó nhận ra, bởi nhìn từ bên ngoài, nó gần như giống hệt việc đang làm.
Bạn mở tài liệu để chuẩn bị viết, có một chỗ chưa chắc, nên bạn tìm thêm một nguồn.
Nguồn đó nhắc đến một khái niệm khác. Bạn mở thêm một tab. Trong bài vừa đọc lại có một nghiên cứu khá liên quan, nên bạn lưu lại để xem sau.
Một tiếng trôi qua, bạn biết nhiều hơn lúc bắt đầu.
Nhưng tài liệu mình định viết vẫn gần như trống.
Điều thú vị là trong suốt khoảng thời gian đó, rất khó để nói rằng mình “không làm gì”.
Mình đã đọc, đã ghi chú, đã tìm tài liệu. Có khi còn sắp xếp lại cả thư mục nghiên cứu.
Tất cả đều là những việc có ích.
Vậy tại sao đôi khi chúng lại khiến việc quan trọng nhất vẫn đứng yên?
Có thể chúng ta không chỉ đang tìm thông tin
Tìm kiếm thêm thông tin là một phần hoàn toàn bình thường của việc học và giải quyết vấn đề.
Khi chưa đủ dữ liệu để đưa ra quyết định, tìm hiểu thêm giúp giảm sai sót và mở rộng hiểu biết.
Vấn đề không nằm ở hành vi đọc thêm.
Điều đáng quan sát là chuyện gì xảy ra ngay trước khi mình quyết định đọc thêm.
Có thể đó là một câu hỏi thật sự cần câu trả lời.
Nhưng đôi khi nó xuất hiện đúng lúc mình sắp phải làm một việc khó hơn:
viết dòng đầu tiên,
đưa ra một lập luận,
chọn một hướng,
gửi một bản chưa hoàn hảo,
hoặc đơn giản là chấp nhận rằng mình sẽ phải bắt đầu khi vẫn còn một vài điều chưa biết.
Trong những khoảnh khắc ấy, tìm thêm thông tin có một lợi ích rất dễ chịu:
nó cho phép mình tiếp tục cảm thấy đang tiến lên mà chưa phải đối diện với sự không chắc chắn của hành động.
Đọc thêm một bài ít rủi ro hơn viết ra một ý có thể sai.
Xem thêm một ví dụ dễ chịu hơn tự làm phiên bản đầu tiên có thể chưa tốt.
Tìm thêm một phương pháp tạo cảm giác kiểm soát hơn việc chọn một cách và thử.
Và vì những hoạt động ấy đều có vẻ hợp lý, chúng rất khó bị nhận ra.
Cảm giác “biết đủ” có thể không bao giờ đến
Có một giả định khá hấp dẫn:
Mình sẽ bắt đầu khi đã hiểu đủ.
Nhưng học càng nhiều, chúng ta đôi khi càng nhìn thấy nhiều thứ mình chưa biết.
Một nguồn mở ra ba nguồn khác.
Một câu trả lời tạo thêm hai câu hỏi.
Vạch đích “đủ kiến thức để bắt đầu” cứ thế dịch ra xa.
Điều này không có nghĩa chúng ta nên ngừng nghiên cứu và cứ thế hành động.
Có những công việc mà thiếu thông tin thực sự làm tăng rủi ro hoặc giảm chất lượng.
Điều đáng phân biệt là:
Thông tin mới có đang thay đổi hành động tiếp theo của mình không?
Nếu câu trả lời là có, việc tiếp tục tìm hiểu có thể rất cần thiết.
Nhưng nếu sau nguồn thứ năm, thứ sáu, thứ bảy, hành động tiếp theo vẫn giống hệt ban đầu, chỉ có cảm giác “mình chưa sẵn sàng” vẫn còn, thì có lẽ vấn đề không còn hoàn toàn nằm ở lượng thông tin.
Nghĩ để làm rõ và nghĩ để trì hoãn không giống nhau
Đây cũng là lý do mình thấy sự phân biệt giữa reflection và những dạng suy nghĩ lặp lại khá hữu ích.
Reflection không có nghĩa là nghĩ ít.
Ta vẫn có thể dành nhiều thời gian suy nghĩ, đọc và phân tích.
Điểm khác nằm ở chỗ quá trình ấy mở ra một bước tiếp theo.
Một câu hỏi được làm rõ, một quyết định được đưa ra, một giả thuyết xuất hiện, một hành động nhỏ trở nên khả thi.
Ngược lại, khi suy nghĩ tiếp tục quay quanh nhu cầu phải biết thêm, chắc hơn hoặc chuẩn bị kỹ hơn nhưng không làm thay đổi bước tiếp theo, nó có thể đang giữ mình trong cùng một vòng lặp.
Đây cũng là một phân biệt mà mình thấy đáng nhớ:
Vấn đề không phải là mình nghĩ nhiều. Mà là sau khi nghĩ, mình có nhìn thấy bước tiếp theo rõ hơn không?
Trong nền tảng nghiên cứu hiện tại của Lumi, reflection cũng được phân biệt với brooding theo hướng này: reflection nhằm hiểu và giải quyết, trong khi brooding dễ trở thành dòng suy nghĩ lặp lại, tự phê phán và không mở ra hành động.
Một câu hỏi nhỏ trước khi mở tab tiếp theo
Gần đây mình thử không ép bản thân phải “ngừng nghiên cứu”.
Thay vào đó, mình chỉ thêm một khoảng dừng rất ngắn trước khi mở nguồn tiếp theo:
Thông tin mình sắp tìm có khả năng thay đổi điều mình sẽ làm tiếp theo không?
Nếu có, mình tìm.
Nếu không, đôi khi mình thử làm một phiên bản rất nhỏ bằng những gì đã biết.
Viết một đoạn ngắn.
Phác thảo một cấu trúc.
Thử một ví dụ.
Đưa ra một giả thuyết tạm thời lúc đó.
Rồi chính hành động ấy lại cho mình biết thông tin nào thực sự còn thiếu.
Khi đó, việc tìm hiểu không còn diễn ra trước hành động mãi mãi.
Nó trở thành một vòng khác:
Biết một chút → thử → nhận ra mình thiếu gì → tìm hiểu → thử tiếp.
Có lẽ điều mình cần không phải lúc nào cũng là biết đủ rồi mới bắt đầu.
Đôi khi, chính việc bắt đầu mới giúp mình biết mình thực sự cần biết thêm điều gì.
-----
Nguồn mình tham khảo
Bài viết này không xem mọi việc đọc thêm hay chuẩn bị kỹ là trì hoãn. Góc nhìn trong bài được mình đối chiếu với các nghiên cứu về trì hoãn, sự mơ hồ của nhiệm vụ, điều chỉnh cảm xúc ngắn hạn và hai dạng suy nghĩ reflection-brooding.
-
Steel (2007),
-
Sirois & Pychyl (2013),
Procrastination and the Priority of Short-Term Mood Regulation
-
Wieland et al. (2022),
-
Treynor, Gonzalez & Nolen-Hoeksema (2003),
