Lo âu khi ngày mai không chắc chắn

Hai buổi tối

Một anh trồng lúa ở vùng ven biển miền Tây nghe bản tin nói mùa khô năm nay mặn có thể vào sớm. Vụ trước ruộng nhà anh đã thiệt một phần vì nhiễm mặn, khoản vay mua giống vẫn chưa trả xong. Bữa cơm tối đó anh ít nói hẳn. Đứa con xin tiền đóng quỹ lớp, anh lớn tiếng với con, rồi lặng lẽ ra hiên ngồi một mình.

Một chị làm kế toán ở thành phố đọc tin một công ty cùng ngành vừa cắt giảm nhân sự. Công ty chị chưa có thông báo gì. Trong lúc rửa chén, chị nhẩm tính tiền nhà còn trả được mấy tháng nếu chẳng may mất việc. Chồng hỏi mai ai đưa con đi học, chị trả lời bằng một giọng khó chịu mà chính chị cũng không muốn.

Hai người ở hai nơi, lo hai chuyện khác nhau. Điểm chung là chuyện đang lo vẫn chưa xảy ra, nhưng người thân trong nhà đã phải nhận lấy phần nặng nề của nó.

Mình cũng từng có những buổi tối như thế. Lo một chuyện ở bên ngoài, rồi lời nói với chồng con cứ thế nặng hơn mình muốn. Vì vậy mình đọc lại một số nghiên cứu về cảm giác này và ghi ra đây, để bạn có thể đặt cạnh những buổi tối của chính mình.

Vì sao không biết trước lại mệt hơn tin xấu

Năm 2016, nhóm của Archy de Berker ở University College London (UCL) mời 45 người chơi một trò chơi trên máy tính. Mỗi lượt, người chơi lật một hòn đá, bên dưới có thể có con rắn. Nếu gặp rắn, họ nhận một cú sốc điện nhẹ ở tay. Khả năng có rắn thay đổi liên tục trong suốt lúc chơi.

Người chơi căng thẳng nhất khi khả năng bị sốc ở mức 50%, và ít căng thẳng hơn hẳn khi khả năng là 0% hoặc 100%. Đồng tử và mồ hôi tay của họ cũng thay đổi theo đúng cách đó. Kết quả được đăng trên tạp chí Nature Communications. Robb Rutledge, một tác giả của nghiên cứu, tóm lại: "Chính sự bất định làm chúng ta lo âu" (UCL, 2016).

Hai buổi tối ở đầu bài cũng giống trò chơi này. Bản tin không nói nhà ai sẽ mất mùa hay ai sẽ mất việc. Bản tin chỉ cho biết điều đó có thể xảy ra, còn lại để mỗi người tự đoán.

Nghiên cứu còn ghi nhận người căng thẳng hơn trong lúc chưa chắc chắn lại đoán chỗ có rắn chính xác hơn. Một chút căng thẳng giúp mình để ý tới rủi ro. Mình nghĩ cái mệt thật sự bắt đầu khi căng thẳng vẫn còn ở đó, dù mình đã biết đủ những gì cần biết.

Tâm lý học có một khái niệm gọi là khó chịu đựng sự bất định (intolerance of uncertainty). R. Nicholas Carleton (2016) tổng hợp nhiều nghiên cứu và đưa ra giả thuyết rằng nỗi sợ điều chưa biết nằm bên dưới nhiều dạng lo âu khác nhau. Giả thuyết này có nhiều bằng chứng ủng hộ, nhưng chưa phải kết luận cuối cùng. Mỗi người chịu đựng sự bất định ở một mức khác nhau, và ngay ở một người, mức đó cũng đổi theo từng giai đoạn sống.

Lần gần nhất bạn thấy bồn chồn, điều bạn lo đã thật sự xảy ra chưa, hay mới dừng ở mức "có thể"?

Lo về trời đất, lo về tiền bạc

Năm 2021, Caroline Hickman và cộng sự khảo sát 10.000 bạn trẻ từ 16 đến 25 tuổi ở 10 nước, mỗi nước 1.000 người, trong đó có Philippines và Ấn Độ. 59% cho biết họ rất lo hoặc cực kỳ lo về biến đổi khí hậu. Hơn 45% nói cảm giác này ảnh hưởng không tốt tới sinh hoạt hằng ngày. 75% thấy tương lai đáng sợ (Hickman và cộng sự, 2021, The Lancet Planetary Health). Khảo sát không có Việt Nam, nên các con số này chỉ cho thấy cảm giác ấy có mặt ở nhiều nơi. Mình không dùng chúng để đoán tỉ lệ ở Việt Nam.

Susan Clayton và Bryan Karazsia (2020) đã xây dựng một thang đo riêng cho lo âu khí hậu (climate anxiety). Thang đo cho biết một người lo về khí hậu nhiều hay ít. Lo âu khí hậu chưa có trong các hệ thống chẩn đoán bệnh tâm thần.

Ở nhiều gia đình, nỗi lo thời tiết và nỗi lo tiền bạc đi liền với nhau. Mùa khô kéo dài thì vườn cà phê ít trái, ruộng nhiễm mặn thì mất một vụ, trong khi khoản vay vẫn đến hạn đúng ngày.

Năm 2013, Anandi Mani, Sendhil Mullainathan, Eldar Shafir và Jiaying Zhao công bố trên tạp chí Science một nghiên cứu với nông dân trồng mía ở Ấn Độ. Cùng một người làm bài kiểm tra hai lần, một lần trước thu hoạch khi đang thiếu tiền, một lần sau thu hoạch khi vừa bán mía xong. Điểm lần trước thu hoạch thấp hơn rõ rệt. Nhóm tác giả giải thích rằng nỗi lo tiền chiếm mất một phần sự chú ý, nên đầu óc còn ít chỗ cho những việc khác.

Nghiên cứu này cho mình một cách nhìn nhẹ nhàng hơn về những lúc hay quên hoặc dễ nóng khi đang thiếu tiền. Đó có thể là dấu hiệu đầu óc đang phải gánh nhiều thứ cùng lúc. Khi nỗi lo tiền được gỡ ra, như lúc người nông dân vừa bán mía, sự chú ý ấy cũng quay về.

Những tuần đang lo chuyện tiền, bạn có thấy mình khác đi ở đâu không?

Khi nỗi lo đi vào nhà

Những năm 1989-1991, Rand Conger và cộng sự theo dõi các gia đình ở tám hạt nông thôn bang Iowa (Mỹ), đúng lúc vùng này đang khó khăn vì nợ và giá nông sản thấp. Từ đó, họ đưa ra Mô hình căng thẳng gia đình (Family Stress Model, Conger và cộng sự, 1994). Mô hình mô tả nỗi lo tiền bạc đi vào nhà qua một chuỗi các bước:

1. Khó khăn kinh tế (mất mùa, mất việc) tạo ra áp lực, ví dụ không đủ tiền cho các khoản phải trả, phải cắt bớt những thứ cần dùng.
2. Áp lực đó đi cùng tâm trạng buồn bực, dễ nóng nảy hơn ở cha mẹ.
3. Vợ chồng bất đồng và căng thẳng với nhau nhiều hơn.
4. Cha mẹ ít kiên nhẫn với con hơn, ít âu yếm hơn.
5. Con cái chịu ảnh hưởng, trong nghiên cứu thể hiện qua tâm trạng và hành vi của các em.

Về sau, mô hình được kiểm tra lại trên nhiều nhóm gia đình khác và trong thời gian dài hơn (Masarik và Conger, 2017). Phần lớn dữ liệu đến từ Mỹ, nên bạn có thể xem đây là một khung để tham khảo rồi tự đối chiếu với gia đình mình.

Nếu đặt hai buổi tối ở đầu bài vào chuỗi này, lúc chị trả lời chồng bằng giọng khó chịu và lúc anh lớn tiếng với con nằm ở bước thứ ba và thứ tư. Người thân không gây ra mặn hay chuyện cắt giảm nhân sự. Chỉ là họ thường ở gần mình nhất, đúng lúc nỗi lo trong lòng đang đầy.

Chuỗi này không phải lúc nào cũng đi hết. Conger và cộng sự (1999) thấy những cặp vợ chồng nâng đỡ nhau nhiều thì ít buồn bực hơn, dù gặp cùng mức áp lực tiền bạc. Những cặp biết cùng nhau ngồi xuống giải quyết vấn đề thì các lần bất đồng cũng ít để lại tổn thương hơn.

Ở nhà bạn, mỗi khi có chuyện lo tiền, chuỗi này thường dừng lại ở bước nào?

Một số cách đã được nghiên cứu

Mình không thay đổi được mùa khô hay giá cả. Điều mình có thể thay đổi là nỗi lo chiếm bao nhiêu chỗ trong một ngày của mình. Dưới đây là bốn cách có nghiên cứu đi kèm. Mức bằng chứng của từng cách khác nhau, và không có cách nào hợp với tất cả mọi người.

1. Dành cho nỗi lo một khung giờ riêng. Thomas Borkovec và cộng sự (1983) thử cách này với những người hay lo. Mỗi ngày họ dành một khoảng thời gian cố định, cùng giờ và cùng chỗ, để ngồi lo. Ngoài giờ đó, nỗi lo nào ghé tới thì ghi lại và để dành cho khung giờ ấy. Người tham gia cho biết thời gian lo trong ngày giảm đi. Đây là nghiên cứu nhỏ, làm với sinh viên.
2. Giới hạn thời gian xem tin. Alison Holman, Dana Rose Garfin và Roxane Cohen Silver (2014) khảo sát người Mỹ sau vụ đánh bom giải chạy Boston. Những người xem tin về vụ việc từ 6 giờ mỗi ngày trở lên báo cáo mức căng thẳng cấp tính cao hơn cả người có mặt tại hiện trường. Nghiên cứu này làm sau một vụ tấn công. Chưa rõ tin hạn mặn hay tin kinh tế có tác động giống vậy không.
3. Tách điều đang lo khỏi việc mình làm được. Maria Ojala (2012) nghiên cứu trẻ em Thụy Điển lo về khí hậu. Những em thường tập trung tìm cách giải quyết vấn đề có nhiều cảm xúc tiêu cực hơn. Những em giữ được niềm tin rằng nỗ lực của mình và của nhiều người khác có ý nghĩa thì có nhiều cảm xúc tích cực hơn. Mình hiểu kết quả này theo hướng có những nỗi lo chưa cần lời giải ngay.
4. Nói trước với người trong nhà. Đây là cách mình đưa phát hiện của Conger và cộng sự (1999) về sự nâng đỡ giữa vợ chồng vào một câu nói cụ thể, ví dụ "Hôm nay em đang rối chuyện tiền, nếu em có lỡ nói khó nghe thì không phải vì anh đâu." Câu nói không làm nỗi lo biến mất, nhưng giúp người kia hiểu sự khó chịu ấy đến từ đâu. Cách này chưa được thử nghiệm riêng, mà là một gợi ý mình suy ra từ nghiên cứu.

Trong bốn cách trên, có cách nào bạn đã từng làm mà chưa gọi tên không?

Khi nào nên tìm người giúp

Lo lắng trước một mùa khô hay một khoản nợ là phản ứng bình thường của người đang sống với những chuyện có thật. Nhưng nếu bạn mất ngủ nhiều tuần liền, không còn làm nổi những việc thường ngày, hay những lần nóng giận trong nhà cứ lặp lại mà mình không dừng được, thì đó là lúc nên trò chuyện với bác sĩ hoặc chuyên viên tâm lý. Tìm đến sự giúp đỡ không có nghĩa là mình yếu đuối.

Nếu bạn hoặc người thân có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay, và nói chuyện với một người bạn tin tưởng.

Nguồn tham khảo

• Borkovec, T. D., Wilkinson, L., Folensbee, R., & Lerman, C. (1983). Stimulus control applications to the treatment of worry. Behaviour Research and Therapy, 21(3), 247-251.
• Carleton, R. N. (2016). Fear of the unknown: One fear to rule them all? Journal of Anxiety Disorders, 41, 5-21.
• Clayton, S., & Karazsia, B. T. (2020). Development and validation of a measure of climate change anxiety. Journal of Environmental Psychology, 69, 101434.
• Conger, R. D., Ge, X., Elder, G. H., Lorenz, F. O., & Simons, R. L. (1994). Economic stress, coercive family process, and developmental problems of adolescents. Child Development, 65(2).
• Conger, R. D., Rueter, M. A., & Elder, G. H. (1999). Couple resilience to economic pressure. Journal of Personality and Social Psychology, 76(1), 54-71.
• de Berker, A. O., Rutledge, R. B., Mathys, C., và cộng sự (2016). Computations of uncertainty mediate acute stress responses in humans. Nature Communications, 7. Tóm tắt: UCL News.
• Hickman, C., Marks, E., Pihkala, P., Clayton, S., và cộng sự (2021). Climate anxiety in children and young people and their beliefs about government responses to climate change: a global survey. The Lancet Planetary Health, 5(12). Bản tóm tắt trên DOAJ.
• Holman, E. A., Garfin, D. R., & Silver, R. C. (2014). Media's role in broadcasting acute stress following the Boston Marathon bombings. PNAS, 111(1), 93-98.
• Mani, A., Mullainathan, S., Shafir, E., & Zhao, J. (2013). Poverty impedes cognitive function. Science, 341(6149), 976-980.
• Masarik, A. S., & Conger, R. D. (2017). Stress and child development: A review of the Family Stress Model. Current Opinion in Psychology, 13, 85-90. Tổng quan: Family Stress Model, Wikipedia.
• Ojala, M. (2012). How do children cope with global climate change? Coping strategies, engagement, and well-being. Journal of Environmental Psychology, 32(3), 225-233.