Có những giai đoạn, tâm trí ta giống như một căn phòng chất đầy những món đồ không rõ nguồn gốc. Ta lo âu vì một lời đồn, mệt mỏi vì chạy theo dư luận, tổn thương vì lỡ trao trọn niềm tin cho một người rồi nhận về thất vọng, hay đơn giản là bị gặm nhấm bởi những suy nghĩ, diễn giải và định kiến của chính mình.
Mình từng sống trong sự ngổn ngang đó.
Bản thân trải qua không ít lần va vấp, tự dằn vặt và suy ngẫm rất lâu mới bắt đầu nhận ra một điều:
Có những phiền não không hoàn toàn đến từ điều đã xảy ra, mà còn đến từ cách mình nhìn, diễn giải và vội tin vào điều mình đang nghĩ về nó.
Điều làm mình ngạc nhiên là khi nhìn lại, những điều mình đang tập quan sát ấy đã được nhắc đến từ hơn hai ngàn năm trước trong Kinh Kalama thuộc Tăng Chi Bộ Kinh.
Trong bối cảnh có rất nhiều vị Sa-môn, Bà-la-môn đến Kesaputta, mỗi người đều trình bày quan điểm của mình và bác bỏ quan điểm của người khác, người Kalama đã hỏi Đức Phật: Vậy ai đang nói đúng?
Đức Phật không yêu cầu họ phải tin Ngài.
Ngài nói đến 10 điều mà chỉ riêng chúng thôi chưa đủ để chúng ta vội tin một điều là đúng.
Mình đọc lại 10 điều ấy và thử soi chúng vào những gì đang diễn ra trong đời sống của chính mình.
10 điều nhắc mình đừng vội tin
1. Chớ có tin điều gì chỉ vì được nghe điều đó nhiều lần
Mình nhận ra một điều được nghe đi nghe lại rất nhiều lần dễ trở thành “sự thật” trong đầu mình lúc nào không hay.
Sự lặp lại của một lời nói không nhất thiết làm cho điều ấy trở thành đúng.
2. Chớ có tin chỉ vì đó là truyền thống
“Trước giờ vẫn thế.”
Có những điều mình từng làm, từng nghĩ đơn giản chỉ vì gia đình, môi trường hay những người đi trước vẫn luôn làm như vậy.
Truyền thống có giá trị của nó, nhưng có lẽ vẫn cần được nhìn lại trong hoàn cảnh thực tế của mỗi thời điểm.
3. Chớ có tin bởi vì đó là lời đồn
Có những câu chuyện mình từng tin chỉ vì nghe người này kể lại từ người khác, rồi câu chuyện cứ thế được truyền đi mà mình chưa từng biết nguồn ban đầu ở đâu.
Một điều được truyền đi rất rộng vẫn có thể là một điều chưa được kiểm chứng.
4. Chớ có tin bởi vì điều đó đúng với sách vở và kinh điển truyền tụng
Mình rất thích đọc và nghiên cứu.
Nhưng càng đọc, mình càng thấy sách vở có thể cho mình thêm một góc nhìn, chứ không thay mình quan sát thực tế.
Một điều được viết thành sách, được trích dẫn nhiều lần hay nằm trong một văn bản được kính trọng cũng chưa phải là lý do đủ để mình ngừng quan sát và kiểm chứng.
Và có lẽ điều thú vị nhất là mình cũng muốn đọc chính Kinh Kalama bằng tinh thần ấy: trân trọng để nghiên cứu, chứ không phải vì đó là kinh mà mặc nhiên xem mọi điều mình đang hiểu về nó đều đúng.
5. Chớ có tin bởi vì nó nghe có vẻ hợp lý
Một lập luận nghe rất logic vẫn có thể đi đến một kết luận chưa đúng nếu điểm xuất phát ban đầu đã chưa đầy đủ.
6. Chớ có tin bởi vì điều đó phù hợp với một hệ thống triết lý, tư tưởng
Khi mình đã quen nhìn thế giới qua một hệ thống lý thuyết hay một cách giải thích nào đó, những điều phù hợp với hệ thống ấy thường rất dễ khiến mình thấy: “Đúng rồi, mọi thứ khớp cả.”
Nhưng một hệ thống dù chặt chẽ đến đâu vẫn là một cách để nhìn thực tế, không nhất thiết là toàn bộ thực tế.
Có lẽ điều mình cần quan sát không chỉ là: “Điều này có khớp với hệ thống mình đang dùng không?” mà còn là: “Có điều gì thực tế đang không khớp mà mình đã bỏ qua không?”
7. Chớ có tin bởi vì lý luận logic và suy diễn
Có những lúc chỉ từ một sự việc rất nhỏ, tâm trí mình có thể nối tiếp thêm rất nhiều câu chuyện.
Một ánh mắt.
Một tin nhắn chưa được trả lời.
Một câu nói khác đi một chút.
Rồi từ đó mình suy diễn tiếp rất xa.
Có lúc mình nhận ra, phần mình suy diễn đã dài hơn rất nhiều so với dữ kiện thực sự mình đang có.
8. Chớ có tin bởi vì điều đó phù hợp với quan điểm của mình
Điều này làm mình suy nghĩ khá nhiều.
Mình để ý rằng mình thường dễ đồng ý với một thông tin hơn khi nó trùng với điều mình vốn đã tin.
Và có lẽ chính lúc mình cảm thấy:
“Đúng rồi, mình đã nghĩ như thế mà!”
lại là lúc mình muốn dừng lại thêm một chút.
9. Chớ có tin bởi vì người nói điều đó có vẻ là người đáng tin
Bằng cấp, kinh nghiệm, phong thái hay danh tiếng có thể khiến mình dễ đặt lòng tin hơn.
Nhưng người có nhiều hiểu biết vẫn có thể sai.
Và mình cũng vậy.
10. Chớ có tin bởi vì người đó là thầy của mình
Đây là điều mình thấy rất đẹp.
Ngay cả với người thầy mình kính trọng, việc học không có nghĩa là trao toàn bộ quyền quan sát và nhận biết của mình cho họ.
Một người thầy có thể soi sáng thêm một góc nhìn.
Nhưng mình vẫn cần sống, trải nghiệm, quan sát và chịu trách nhiệm với những điều mình lựa chọn.
Không phải để nghi ngờ tất cả
Có một thời gian, nếu chỉ đọc đoạn “chớ có tin”, mình có thể hiểu rằng Kinh Kalama đang khuyên con người hãy nghi ngờ mọi thứ và chỉ tin vào chính mình.
Nhưng đọc tiếp, mình thấy không phải vậy.
Đức Phật tiếp tục đặt câu hỏi về hệ quả.
Khi những điều ấy được chấp nhận và thực hiện, chúng đưa đến điều gì?
Có làm tăng thêm tham, sân, si?
Có dẫn đến tổn hại và đau khổ?
Hay giúp con người bớt tham, bớt sân, bớt si, sống an lạc hơn và được người có trí tán thán?
Điều này khiến mình phải nhìn lại một câu hỏi khác:
Không chỉ “điều mình đang nghĩ có đúng không?”, mà còn là “cách mình đang nghĩ, đang tin và đang phản ứng đang đưa mình đi về đâu?”
Có những người rất nhạy với ánh mắt, lời nói hay thái độ của người khác.
Có người lại suy nghĩ rất nhiều trước một sự việc.
Có người muốn mọi thứ rõ ràng, có trật tự và nằm trong dự tính.
Những điều ấy tự thân chưa chắc là tốt hay xấu.
Sự nhạy cảm có thể giúp mình tinh tế và nhìn ra nhiều điều.
Nhưng cũng chính sự nhạy cảm ấy có lúc khiến một tín hiệu rất nhỏ trở nên rất lớn trong tâm trí.
Sự cẩn trọng có thể giúp mình tránh được nhiều sai sót.
Nhưng nếu không nhận ra lúc nào mình đang đi quá xa trong suy nghĩ, nó cũng có thể trở thành một vòng lặp khiến mình mệt mỏi.
Gần đây khi nghiên cứu về tính cách, mình càng thấy mình không muốn dùng một đặc điểm nào đó để kết luận:
“Tôi là người như vậy.”
Mình thích xem nó như một gợi ý để quan sát hơn:
À, trong tình huống này, tâm mình thường có xu hướng đi theo hướng đó.
Chỉ cần nhìn ra được điều ấy, đôi khi mình đã có thêm một khoảng nhỏ giữa cảm xúc xuất hiện và phản ứng của mình.
Trong phần chú giải Kinh Kalama, có một ý mình rất thích: khi một suy nghĩ hay cảm xúc xuất hiện, trước hết hãy chú ý để biết điều gì đang diễn ra. Không nhất thiết phải lập tức kiểm soát, chống lại hay phán xét chính mình. Khi nhận ra được cảm xúc, chúng ta có cơ hội ít bị nó dẫn đi hơn.
Mình thấy đây có lẽ cũng là điều mình đang tập.
Không phải để trở thành một người “không còn nhạy cảm”.
Không phải để không còn buồn, giận hay thất vọng.
Mà để khi chúng xuất hiện, mình có thể nhận ra sớm hơn:
À, đây là cảm xúc của mình. Đây là điều mình đang nghĩ. Nhưng nó chưa nhất thiết là toàn bộ sự thật.
Từ khi bắt đầu quan sát theo cách này, mình thấy mình bớt vội phản ứng hơn trước.
Không phải lúc nào cũng làm được.
Có lúc mình vẫn suy diễn.
Vẫn nhạy cảm.
Vẫn tin một điều quá nhanh rồi sau đó mới nhận ra mình chưa kiểm chứng.
Nhưng có lẽ sự thay đổi không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc mình “sửa” được tất cả những điều ấy.
Đôi khi nó chỉ bắt đầu bằng việc mình nhận ra chúng sớm hơn một chút.
Đừng vội trao cho bất kỳ điều gì - kể cả suy nghĩ của chính mình - vị trí của một chân lý khi mình vẫn còn có thể quan sát và kiểm chứng thêm.
Mình viết những điều này cũng với tinh thần đó.
Đây là những gì mình đang nghiên cứu, đang chiêm nghiệm và đang thử quan sát trên chính mình.
Nó không phải là một kết luận.
Và có thể một ngày nào đó, khi có thêm trải nghiệm và thêm những góc nhìn khác, mình lại hiểu sâu hơn hoặc hiểu khác đi.
Đức Phật có câu: "Hãy tin trong sự sáng suốt"
Nhưng đừng vội xem điều mình tin là chân lý.
Cứ tiếp tục quan sát, kiểm chứng và để ngỏ khả năng rằng mình vẫn còn điều chưa thấy.
Ngay cả khi bạn đọc bài viết này, hãy quan sát, kiểm chứng. Đừng chỉ vì nguồn mình trích dẫn là từ Kinh Kalama đã tồn tại từ rất lâu về trước. Mà là những điều nhắc để ta có thể bất chợt dừng lại quan sát trước những phản ứng hay quyết định của chính mình, sáng suốt, tỉnh táo và bớt phiền não hơn.
Nguồn tham khảo: Kinh Kalama - Tăng Chi Bộ Kinh III.65, theo bản dịch trong “Kinh Kalama”, Thiền sư Sayadaw U Jotika, Sư Tâm Pháp dịch.
