Trong mô hình Five Factor của Costa & McCrae, Neuroticism (N) thường được hiểu là xu hướng trải nghiệm các cảm xúc tiêu cực như là lo âu, buồn bã, tức giận, xấu hổ, bất an hoặc là dễ quá tải trước những khi mà mình gặp áp lực.
Với mình, thì cách mà hiểu gần gũi hơn đó là Neuroticism (N) cho thấy hệ thống cảm xúc của một người nhạy cảm đến mức nào trước stress và các tín hiệu tiêu cực.
Vậy thì điều gì đang diễn ra?
Khi N cao, mình có thể phản ứng rất là mạnh với những kích thích tiêu cực như là: một lời góp ý với mình, một sự im lặng nào đó, một thay đổi bất ngờ, một xung đột nhỏ và một cảm giác mà mình bị đánh giá, bị phán xét ý hoặc là một tình huống nào đó chưa rõ kết quả.
Có thể là cảm xúc đến nhanh hơn và ở lại lâu hơn. Không hẳn là mình yếu đuối, tiêu cực hay là làm quá, mà có thể vì hệ thống cảnh báo bên trong của mình đang hoạt động rất là nhạy.
Vậy thì mình nên hiểu điều đó như thế nào?
N cao không phải là một bản án hay là một sự dán nhãn về con người. Nó là một khuynh hướng tính cách.
Người N cao thì thường dễ nhận diện, dễ nhận ra rủi ro, dễ cảm nhận những sự bất ổn, dễ để ý đến những tín hiệu nhỏ ở môi trường xung quanh.
Và ở mặt tích cực, thì điều này có thể giúp mình cẩn trọng hơn, mình sâu sắc hơn, và có thể là mình biết chuẩn bị và biết đồng cảm với nỗi đau của người khác hơn.
Nhưng ở mặt ngược lại, mặt khó hơn, thì mình cũng có thể dễ lo xa, tự trách, mình cũng khó buông một điều gì đó, dễ bị cảm xúc kéo đi, hoặc là mất rất là nhiều năng lượng để phục hồi sâu stress.
Vậy thì rủi ro nếu mình không hiểu đúng là gì?
Nếu không hiểu N, mình có thể nhầm phản ứng cảm xúc của mình với con người thật của mình.
Mình có thể nghĩ mình kém quá, mình không đủ mạnh, sao người khác ổn mà mình lại không, chắc là mình có vấn đề?
Những diễn giải này sẽ dễ làm cho mình cảm thấy xấu hổ thêm, tự trách thêm và càng khó để điều hòa cảm xúc hơn. Khi đó, vấn đề không chỉ là cảm xúc ban đầu, mà là lớp phán xét thứ hai mà mình đặt lên chính bản thân của mình.
Mình thật sự cần gì?
Mình cần học cách nhận diện hệ thống cảm xúc của mình thay vì chống lại nó.
Mình cần biết là lúc này mình đang lo, đang buồn, mình đang giận, đang xấu hổ hay là đang bốc đồng, hay là đang quá tải.
Trong mô hình Five Factor, Neuroticism còn được chia thành sáu khía cạnh N1 Lo âu, N2 Nóng giận, N3 Trầm cảm, N4 Ngại ngùng, N5 Thiếu tiết chế, N6 Dễ tổn thương.
Điều này quan trọng vì không phải ai "N cao" cũng giống nhau.
Có người cao ở lo âu, có người cao ở tự ý thức, có người dễ quá tải, có người lại khó kiểm soát xung động khi cảm xúc lên cao.
Và N cũng không đứng một mình. Để mình có thể hiểu tổng quan cụ thể thì cần nhìn sang thêm C - Conscientiousness khả năng tổ chức, kỷ luật, tự điều hướng và kiên trì. Các khía cạnh từ C1 đến C6 (C1 Tự tin năng lực, C2 Ngăn nắp, C3 Trách nhiệm, C4 Nỗ lực thành tích, C5 Tự kỷ luật, C6 Thận trọng) cũng có thể ảnh hưởng rất nhiều đến một người có N cao khi họ ứng phó với stress.
Nói cách khác N cho mình biết là mình nhạy với stress như thế nào. Còn C có thể kết hợp để cho mình thấy là có những công cụ nào để đi qua stress.
Mình chưa từng xem bản thân là một chuyên gia về chủ đề này, mình thích nghĩ mình là một người cùng trải nghiệm với các bạn hơn: cùng học cách hiểu, tin vào năng lực của mình, chăm sóc sức khỏe tinh thần, sống khỏe mạnh, hạnh phúc, an lạc hơn và có thêm niềm tin và hy vọng để có thể đóng góp cho chính bản thân, gia đình và xã hội.
Ở những bài viết sau, mình sẽ chia sẻ sâu hơn từng khía cạnh từ N1 đến N6 và cách chúng kết hợp C1 đến C6 và những việc nhỏ có thể thực hành mỗi ngày, để chúng ta có thể phát huy thêm điểm mạnh, điều hòa cảm xúc và sống vững vàng hơn.
Bài viết này thuộc hành trình nghiên cứu và phát triển Lumi Survey của Lumi Education. Bạn có thể tìm hiểu bản phản chiếu 15 câu tại đây: https://survey.lumimentis.com/15Q/15q
