Thử hình dung một tối thứ Năm, cô giáo nhắn riêng cho bố mẹ một bạn nhỏ, mời lên gặp cô vào sáng thứ Sáu, không nói vì chuyện gì. Người bố đọc xong, đặt điện thoại xuống rồi đi rửa bát. Người mẹ thì nằm nghĩ tới gần 1 giờ sáng: con đánh bạn, con bị bạn bắt nạt, hay con học sa sút mà mình không biết. Sáng hôm sau, cô chỉ muốn nhờ phụ huynh phụ trang trí lớp cho ngày 20/11.
Cùng một tin nhắn, hai người trong một nhà phản ứng rất khác nhau. Trong Big Five, độ chênh này gần với miền Neuroticism, viết tắt là N. Bài này là bài gốc cho các bài về N trên blog: Nhạy cảm với cảm xúc tiêu cực - Neuroticism (N) là gì, vì sao cái tên nghe nặng nề, nghiên cứu nói gì, và 6 khía cạnh của nó. Nếu bạn chưa đọc về Big Five, có thể bắt đầu từ bài Big Five là gì và vì sao mình dùng IPIP.
N là gì
N mô tả xu hướng dễ có cảm xúc tiêu cực như lo, giận, buồn, xấu hổ, các cảm xúc ấy mạnh tới đâu, và bao lâu thì lắng xuống. Lahey (2009) mô tả N là xu hướng tương đối ổn định phản ứng bằng cảm xúc tiêu cực khi gặp đe dọa, bực bội hay mất mát.
Người có điểm N cao thường phản ứng mạnh với chuyện hằng ngày, dễ thấy một trục trặc nhỏ thành chuyện lớn, và cảm giác khó chịu ở lại lâu hơn. Người có điểm N thấp thường bình tĩnh hơn trước cùng chuyện đó. Theo mô tả của Johnson cho bộ IPIP-NEO, điểm N thấp cho biết mình ít bị cảm xúc tiêu cực kéo đi, chưa cho biết mình có nhiều niềm vui hơn hay không.
Vì sao cái tên nghe nặng nề
Chữ Neuroticism bắt nguồn từ một thuật ngữ cũ trong tâm lý học, nên nghe như một lời chê. Nhiều nghiên cứu gọi đầu kia của dải là ổn định cảm xúc (emotional stability), ví dụ Roberts và cộng sự (2006). Hai cách gọi chỉ cùng một dải, nhìn từ hai đầu. Mình giữ tên N để bạn dễ đối chiếu với nghiên cứu gốc. Khi đọc chữ N, bạn có thể hiểu đơn giản là mức cảm xúc của mình dễ dao động tới đâu khi có chuyện.
N cao có mặt nào được không
Nettle (2006) nhìn các miền Big Five từ góc tiến hóa và lập bảng cái được, cái mất của từng miền. Với N cao, cái được là cảnh giác với nguy hiểm, chịu phấn đấu và cạnh tranh. Cái mất là căng thẳng kéo dài, ảnh hưởng tới các mối quan hệ và sức khỏe. Ông cho rằng lợi hay hại còn tùy hoàn cảnh và tùy những nét khác của người đó, và N quá thấp cũng có cái giá của nó. Đây là một lập luận lý thuyết dựa trên nhiều nghiên cứu, chưa phải kết luận đã được kiểm chứng trực tiếp.
Đọc bài này, mình bớt nhìn điểm N như một khuyết điểm. Cái đầu hay lo cũng là cái đầu hay nghĩ trước cho con. Việc mình cần tập là nhận ra lúc nào nỗi lo đang giúp mình chuẩn bị, lúc nào nó chỉ làm mình mất ngủ.
Nghiên cứu nói gì về N và đời sống
Lahey (2009) tổng hợp nhiều nghiên cứu dài hạn: N dự báo nhiều vấn đề sức khỏe tinh thần và thể chất, mức dùng dịch vụ y tế, cả chất lượng và độ dài cuộc sống. Đây là dự báo theo nhóm người. Mức liên quan có thật, nhưng nó không nói trước được chuyện của một người cụ thể. Mình nhắc kết quả này để thấy N đáng được để ý tới, không để bạn lo thêm.
N cũng thay đổi. Roberts, Walton và Viechtbauer (2006) gộp 92 mẫu nghiên cứu theo dõi dài hạn và thấy trung bình con người ổn định cảm xúc hơn khi đi qua tuổi 20 đến 40. Roberts và cộng sự (2017) tổng hợp 207 nghiên cứu về can thiệp, phần lớn là trị liệu tâm lý, kéo dài trung bình khoảng 24 tuần. Ổn định cảm xúc là miền thay đổi nhiều nhất, và thay đổi vẫn còn ở các lần đo sau đó.
6 khía cạnh của N
Trong bộ IPIP-NEO, N gồm 6 khía cạnh. Các khía cạnh này hay đi cùng nhau, nhưng một người vẫn có thể cao ở khía cạnh này mà thấp ở khía cạnh khác. Hai người cùng điểm N có thể rất khác: một người dễ lo nhưng ít khi giận, người kia dễ nóng nhưng ngủ ngon sau mỗi tin nhắn của cô giáo. Vì vậy báo cáo của Lumi cho điểm từng khía cạnh, thay vì chỉ một con số N. Điểm mỗi khía cạnh chỉ cho biết mình đứng ở đâu so với phần đông người trong nhóm tham chiếu, chưa nói được bao nhiêu là quá với bạn. Đầu nào của dải cũng có cái giá riêng, và chỉ bạn biết mức nào vừa với mình, khi nhìn vào chính cuộc sống của mình.
Mô tả dưới đây mình viết lại từ mô tả của Johnson cho bộ IPIP-NEO, kèm một cảnh đời thường cho dễ hình dung.
N1 Xu hướng lo âu (Anxiety)
Khía cạnh này cho biết hệ thống báo động bên trong dễ bật tới đâu: căng thẳng, bồn chồn, cảm giác có chuyện không hay sắp tới. Điểm cao thường đi cùng việc nghĩ trước nhiều kịch bản xấu; điểm thấp thường bình thản hơn trước điều chưa chắc. Cảnh hay gặp: nửa đêm nằm nghĩ tiền học của con, càng nghĩ lại càng tỉnh, không ngủ được.
N2 Xu hướng tức giận (Anger)
Khía cạnh này cho biết mình dễ thấy bực, ấm ức tới đâu khi mọi việc không như ý hoặc khi thấy mình bị đối xử không công bằng. Thang này đo cảm giác giận bên trong. Việc mình nói ra hay giữ lại là chuyện khác. Cảnh hay gặp: buổi sáng vội, quát con vì làm đổ sữa, rồi lại ân hận cả ngày.
N3 Xu hướng trầm buồn (Depression)
Khía cạnh này cho biết mình dễ thấy buồn, nản, thiếu năng lượng và khó bắt tay vào việc tới đâu. Đây là một xu hướng cảm xúc trong đời sống thường ngày. Một điểm số tự đánh giá không thay được việc gặp bác sĩ khi nỗi buồn kéo dài. Cảnh hay gặp: tối Chủ nhật nhớ lại cả tuần qua, thấy mình chẳng làm được gì.
N4 Nhạy cảm trước đánh giá xã hội (Self-Consciousness)
Khía cạnh này cho biết mình nhạy tới đâu với cách người khác nhìn mình: dễ ngại, dễ xấu hổ ở chỗ đông người. Điểm thấp thường ít bận tâm chuyện người khác nghĩ gì. Cảnh hay gặp: có ý kiến trong buổi họp phụ huynh nhưng không dám nói vì sợ sai.
N5 Khó tiết chế ham muốn và thôi thúc (Immoderation)
Khía cạnh này cho biết các thôi thúc của mình mạnh và khó cưỡng tới đâu, và mình nghiêng về cái dễ chịu trước mắt hay về hệ quả lâu dài. Cảnh hay gặp: định xem một tập phim rồi ngủ, nhìn lên đã 1 giờ sáng.
N6 Dễ quá tải khi căng thẳng (Vulnerability)
Khía cạnh này cho biết mình dễ rối, hoảng, thấy bất lực tới đâu khi áp lực dồn tới. Điểm thấp thường giữ được bình tĩnh và nghĩ rõ ràng lúc khó. Cảnh hay gặp: cùng trong một tuần con ốm, sếp giục việc, hết tiền chợ, thấy mình sắp sụp.
Một việc nhỏ làm thử hôm nay
Lần tới khi thấy mình bắt đầu nghĩ miên man, lấy một tờ giấy và chia làm hai cột. Cột trái ghi điều đã xảy ra, đúng như một chiếc máy quay ghi lại được: "Cô nhắn mời lên gặp sáng thứ Sáu." Cột phải ghi điều mình đang đoán: "Con gây chuyện ở lớp." Việc này mất chưa tới 5 phút. Nhìn hai cột tách ra, nhiều khi mình thấy phần lớn nỗi lo nằm ở cột phải.
Khi nào nên tìm thêm hỗ trợ
Những điều trên không đúng với mọi người, và một bài viết không thay được người hiểu hoàn cảnh của bạn. Điểm N cao không cho biết bạn có đang bị gì hay không. Nếu cảm giác lo, buồn hay hoảng kéo dài nhiều tuần, làm bạn khó ngủ, khó làm việc hay khó chăm lo cho mình, hãy nói chuyện với một người bạn tin, hoặc tìm gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý. Bạn không cần chắc mình bị gì rồi mới được đi gặp. Đi gặp chuyên gia cũng là một cách tự điều chỉnh, giống như khi bạn đọc một bài viết hay làm một bài đo để hiểu mình hơn. Nếu có lúc bạn nghĩ tới chuyện làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay người thân, gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.
Đọc tiếp
- Big Five là gì và vì sao mình dùng IPIP : năm miền của Big Five, IPIP là gì, và Lumi đo gì, không đo gì.
- Conscientiousness (C) và 6 khía cạnh: miền còn lại Lumi đo, về khoảng cách giữa việc mình định làm và việc mình làm thật.
- Lo âu khi ngày mai không chắc chắn
- Vì sao mình cần người khác công nhận?
Nguồn
- Lahey, B. B. (2009). Public health significance of neuroticism. American Psychologist, 64(4), 241-256. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2792076/ . Bài tổng quan các nghiên cứu dài hạn; dự báo theo nhóm, không áp cho từng người.
- Nettle, D. (2006). The evolution of personality variation in humans and other animals. American Psychologist, 61(6), 622-631. https://doi.org/10.1037/0003-066X.61.6.622 . Lập luận lý thuyết từ góc tiến hóa về cái được và cái mất của mỗi miền.
- Roberts, B. W., Walton, K. E., & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1-25. https://doi.org/10.1037/0033-2909.132.1.1 . Phân tích gộp 92 mẫu theo dõi dài hạn, bằng chứng mạnh về thay đổi trung bình theo tuổi.
- Roberts, B. W., Luo, J., Briley, D. A., Chow, P. I., Su, R., & Hill, P. L. (2017). A systematic review of personality trait change through intervention. Psychological Bulletin, 143(2), 117-141. https://doi.org/10.1037/bul0000088 . Tổng hợp 207 nghiên cứu, phần lớn là trị liệu lâm sàng; kết quả theo nhóm.
- Johnson, J. A. IPIP-NEO Descriptions. https://drj.virtualave.net/IPIP/IPIPNEOdescriptions.html . Mô tả miền và khía cạnh dùng trong báo cáo IPIP-NEO, là cách diễn giải của tác giả.
