Có những khác biệt trông rất nhỏ. Nhưng theo thời gian, chính những khác biệt nhỏ ấy có thể tạo ra những hướng đi rất khác nhau trong cuộc sống.
Nhiều người chỉ bắt đầu quan tâm đến tính cách của mình sau khi lặp lại cùng một vấn đề quá nhiều lần: cùng một kiểu trì hoãn, cùng một kiểu lo âu, cùng một kiểu chọn sai mối quan hệ, cùng một kiểu phản ứng khi bị áp lực.
Thoạt nhìn, tính cách có vẻ là một điều khá mơ hồ. Người thì hướng ngoại hơn, người thì trầm lắng hơn. Người thì cẩn thận, người thì linh hoạt. Người dễ lo, người bình tĩnh. Người thích khám phá, người thích sự ổn định.
Những khác biệt đó đôi khi trông rất nhỏ.
Nhỏ đến mức ta dễ nghĩ rằng: “Ừ thì mỗi người mỗi tính thôi, có gì quan trọng đâu?”
Nhưng khi quan sát kỹ hơn, tính cách không chỉ nằm ở việc ta thích gì hay ghét gì. Nó còn ảnh hưởng đến cách ta phản ứng trước áp lực, cách ta giữ lời hứa, cách ta xử lý xung đột, cách ta học hỏi, làm việc, yêu thương, thất vọng và đứng dậy sau những lần không như ý.
Một người có xu hướng tận tâm cao thường dễ duy trì kỷ luật, hoàn thành việc đã bắt đầu và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Một người dễ bất ổn cảm xúc có thể nhạy hơn với căng thẳng, dễ lo hơn trước rủi ro, và cần học cách chăm sóc hệ thần kinh của mình tốt hơn. Một người cởi mở với trải nghiệm mới thường dễ tò mò, thích học hỏi và sẵn sàng nhìn vấn đề từ nhiều góc độ.
- Có những người không thật sự thiếu năng lực, họ chỉ thường bỏ cuộc vì không hiểu cách mình phản ứng với áp lực.
- Có người không hề “yếu đuối”, họ chỉ có hệ thần kinh nhạy hơn và cần học cách chăm sóc bản thân khác đi.
- Có người không phải “lười”, mà là họ chưa tìm được cấu trúc phù hợp để duy trì hành động.
Không có đặc điểm nào hoàn toàn tốt hay xấu. Vấn đề không phải là “tính cách nào tốt nhất”, mà là: ta hiểu mình đến đâu, mức độ từng xu hướng đang ở đâu và biết dùng điểm mạnh của mình như thế nào.
Nghiên cứu tâm lý học hiện đại cho thấy tính cách không phải là thứ vô nghĩa. Nó có liên hệ với nhiều kết quả quan trọng trong đời sống, từ công việc, các mối quan hệ, sức khỏe cho đến cách một người đi qua những lựa chọn dài hạn.
Nhưng điều này không có nghĩa là tính cách quyết định số phận.
Tính cách giống như một “độ nghiêng” bên trong mỗi người. Nó không bắt ta phải đi theo một con đường duy nhất, nhưng nó khiến ta dễ nghiêng về một số kiểu phản ứng, thói quen và lựa chọn nhất định. Khi lặp đi lặp lại một hướng, chúng ta quên mất mình đang có những vòng lặp vô thức mà chính mình không nhận ra.
Nếu không nhận ra độ nghiêng đó, ta dễ sống theo nó một cách tự động.
Khi căng thẳng hoặc áp lực xuất hiện, nếu không hiểu mình, ta rất dễ phản ứng theo cách cũ rồi lại nhận về cùng một kết quả, cùng một cảm giác mệt mỏi, lo âu và bất lực.
Nhưng khi hiểu nó, ta bắt đầu có lựa chọn.
Một người dễ lo không nhất thiết phải sống cả đời trong lo âu. Họ có thể học cách nhận diện cảm xúc, điều chỉnh nhịp sống và xây dựng cảm giác an toàn cho bản thân.
Một người thiếu kỷ luật không nhất thiết là “vô trách nhiệm”. Có thể họ cần một môi trường phù hợp hơn, một hệ thống nhắc nhở rõ hơn, những bước hành động dễ bắt đầu hơn, và những mục tiêu được chia nhỏ hơn thay vì phải phụ thuộc quá nhiều vào ý chí.
Một người hướng nội không cần ép mình trở thành người náo nhiệt. Họ có thể học cách giao tiếp theo nhịp riêng, sâu hơn, chậm hơn, nhưng vẫn hiệu quả.
Vì vậy, khám phá tính cách không nên được hiểu như một chiếc hộp để dán nhãn con người.
Nó nên giống một chiếc gương.
Không phải để nói: “Bạn là kiểu người này, và bạn sẽ mãi như vậy.”
Mà để gợi mở: “Ở hiện tại, bạn đang có xu hướng như thế này. Điều đó ảnh hưởng đến cuộc sống của bạn ra sao? Và bạn muốn phát triển nó theo hướng nào?”
Khi không hiểu tính cách của mình, ta dễ nhầm phản ứng tự động thành bản chất. Ta nghĩ “mình là người như vậy rồi”, trong khi thật ra đó có thể chỉ là một thói quen cảm xúc, một cơ chế phòng vệ, hoặc một cách thích nghi đã cũ.
Tính cách quan trọng không phải vì nó đóng khung ta.
Tính cách quan trọng vì khi hiểu nó, ta có thêm một ngôn ngữ để hiểu chính mình: vì sao mình thường phản ứng theo một cách quen thuộc, vì sao mình dễ mắc lại một vài vòng lặp cũ, giúp ta chọn cách học phù hợp hơn, chọn môi trường làm việc (hay tự tạo ra môi trường) đỡ bào mòn hơn, giao tiếp bớt va chạm hơn, và phát triển bản thân theo cách ít chống lại chính mình hơn.
Tính cách có liên hệ với nhiều kết quả quan trọng trong đời sống, nhưng nó không hoạt động một mình. Nó luôn tương tác với môi trường, cơ hội, kỹ năng, sức khỏe, giáo dục, các mối quan hệ và hoàn cảnh sống.
Vì vậy, khám phá tính cách không phải để nhốt mình vào một chiếc hộp. Nó giúp ta nhận ra những lối mòn quen thuộc và từ đó, học cách chọn lối đi tỉnh táo hơn.
Một chiêm nghiệm khi mình tìm hiểu tài liệu khoa học: The Power of Personality: The Comparative Validity of Personality Traits, Socioeconomic Status, and Cognitive Ability for Predicting Important Life Outcomes. Roberts, B.W., et al. (2007). The power of personality: The comparative validity of personality traits. Perspectives on Psychological Science, 2(4), 313-345.
