Từ một sự việc bên ngoài đến một trải nghiệm bên trong: Điều gì thực sự xảy ra trong tâm trí con người?
Có một điều khá lạ nếu chúng ta quan sát.
Một tin nhắn không được trả lời.
Người này nhìn điện thoại rồi đặt xuống. Người khác bắt đầu tự hỏi: “Mình nói gì sai à?”. Một người khác nữa thấy khó chịu: “Sao thiếu tôn trọng vậy?”. Có người chẳng để ý, đến tối mới nhớ ra mình đã gửi tin nhắn.
Sự việc bên ngoài gần như giống nhau.
Nhưng trải nghiệm bên trong lại hoàn toàn khác.
Điều đó gợi ra một câu hỏi tưởng như rất đơn giản:
Từ một sự việc đang xảy ra bên ngoài, bằng con đường nào nó trở thành một trải nghiệm tâm lý bên trong một con người?
Và nếu cùng một sự việc có thể tạo ra những trải nghiệm rất khác nhau, thì tính cách của mỗi người nằm ở đâu trong quá trình ấy?
Sự việc không đi thẳng vào cảm xúc
Trong đời sống hằng ngày, chúng ta thường nói:
“Chuyện đó làm tôi buồn.”
“Câu nói ấy khiến tôi tức giận.”
“Công việc này làm tôi stress.”
Cách nói ấy dễ tạo cảm giác rằng có một đường thẳng:
Sự việc → cảm xúc.
Nhưng nhiều lý thuyết tâm lý về cảm xúc cho rằng quá trình phức tạp hơn.
Một trong những hướng nghiên cứu quan trọng là appraisal theory – có thể hiểu gần nghĩa là lý thuyết về cách con người đánh giá ý nghĩa của một tình huống đối với mình.
Theo các mô hình này, cảm xúc không chỉ phụ thuộc vào điều đang xảy ra, mà còn phụ thuộc vào cách hệ thống tâm lý đánh giá điều đó: Nó có liên quan đến mình không? Có phù hợp với điều mình muốn không? Có đe dọa điều gì quan trọng không? Mình có khả năng kiểm soát hay đối phó với nó không?
Các tổng quan về quá trình cảm xúc mô tả appraisal như một phần trung tâm nối sự kiện với những thay đổi về xu hướng hành động, phản ứng sinh lý và trải nghiệm cảm xúc có ý thức.
Nói đơn giản:
Con người không chỉ phản ứng với những gì xảy ra. Con người phản ứng với ý nghĩa mà sự việc ấy có đối với mình.
Nhưng “ý nghĩa” ấy hình thành thế nào?
Có lẽ chúng ta cần đi chậm lại.
1. Một sự việc xảy ra
Giả sử một học sinh nhận được điểm 6.
Nếu chỉ ghi nhận thực tế, sự kiện là:
Một bài kiểm tra được chấm 6 điểm.
Đến đây chưa có “thất bại”.
Chưa có “mình kém”.
Chưa có “bố mẹ sẽ thất vọng”.
Chưa có “tương lai của mình tiêu rồi”.
Những điều ấy có thể xuất hiện sau đó.
Điểm khác biệt giữa điều đang xảy ra và điều tâm trí bắt đầu thêm vào là một vùng rất đáng nghiên cứu.
2. Trong vô số thông tin, con người chú ý đến một phần
Một tình huống luôn chứa nhiều thông tin hơn những gì chúng ta có thể xử lý cùng lúc.
Người học sinh đó có thể chú ý tới:
“6 điểm.”
Hoặc:
“Cả lớp hôm nay điểm đều thấp.”
Hoặc:
“Bạn thân mình được 9.”
Hoặc:
“Đây chỉ là một bài kiểm tra nhỏ.”
Chúng ta thường tưởng rằng mình nhìn thấy “thực tại”.
Nhưng trên thực tế, sự chú ý đã chọn ra một phần của thực tại trước khi chúng ta bắt đầu suy nghĩ nhiều về nó.
Nghiên cứu về sự chú ý cho thấy con người không phân bổ sự chú ý hoàn toàn giống nhau trước các thông tin cảm xúc. Trong lĩnh vực nghiên cứu về lo âu, một số công trình ghi nhận mối liên hệ giữa lo âu và xu hướng ưu tiên hoặc khó rời sự chú ý khỏi các tín hiệu đe dọa. Tuy nhiên, mức độ ổn định của hiệu ứng này còn phụ thuộc vào phương pháp đo và bối cảnh nghiên cứu, vì vậy chưa nên hiểu rằng người có mức lo âu cao luôn tự động chú ý nhiều hơn đến các tín hiệu đe dọa.
Điều này đưa đến một câu hỏi rất thú vị:
Trong cùng một căn phòng, cùng một cuộc trò chuyện, cùng một bài đăng trên mạng xã hội, tại sao người này chú ý đến điều mà người kia gần như không nhìn thấy?
Đây đã là một nơi mà khác biệt cá nhân bắt đầu xuất hiện.
3. Điều được chú ý bắt đầu được diễn giải
Sau khi chú ý đến một thông tin, tâm trí không đứng yên.
Nó bắt đầu hiểu thông tin ấy.
Điểm 6 có thể trở thành:
“Lần này mình chưa chuẩn bị tốt.”
Hoặc:
“Mình không có khả năng môn này.”
Hoặc:
“Thầy ra đề quá khó.”
Hoặc:
“Nếu cứ thế này chắc mình không vào được trường mình muốn.”
Bốn câu trên đều đang nói về cùng một con số.
Nhưng chúng tạo ra bốn “thực tại tâm lý” rất khác nhau.
Đây là phần appraisal trở nên đặc biệt quan trọng.
Con người có thể đánh giá tình huống trên nhiều chiều: mức độ liên quan tới mục tiêu, dễ chịu hay khó chịu, khả năng kiểm soát, trách nhiệm thuộc về ai, tình huống có phù hợp với những gì mình mong muốn hay không...
Một nghiên cứu năm 2023 cho thấy cách con người nhận thức đặc điểm của một tình huống và cách họ appraisal tình huống có sự chồng lấp đáng kể, và cả hai đều có khả năng dự đoán phần nào cảm xúc được trải nghiệm.
Vậy nên có thể hình dung:
Sự kiện vật lý giống nhau không đồng nghĩa với tình huống tâm lý giống nhau.
4. Sự diễn giải chạm vào điều gì đó đã có sẵn bên trong
Tại sao điểm 6 với người này chỉ là điểm 6, còn với người khác lại trở thành một chuyện rất lớn?
Có thể bởi vì điểm số ấy chạm vào những thứ khác nhau.
Một người rất coi trọng thành tích.
Một người sợ làm bố mẹ thất vọng.
Một người đang nghi ngờ khả năng của bản thân.
Một người đang cạnh tranh với bạn bè.
Một người khác lại xem việc học đơn giản là quá trình thử và sai.
Tức là sự kiện mới không đi vào một “tâm trí trống”.
Nó gặp một con người đã có:
ký ức,
mục tiêu,
mong muốn,
niềm tin về bản thân,
những trải nghiệm cũ,
những kỳ vọng,
những điều mình coi trọng,
và một cách tương đối ổn định để nhìn thế giới.
Nghiên cứu từ lâu đã đề xuất rằng những khác biệt về self-schema – những cấu trúc niềm tin và hiểu biết về bản thân – có thể ảnh hưởng đến cách một sự kiện được xử lý, được đánh giá liên quan đến bản thân và sau đó ảnh hưởng đến phản ứng cảm xúc và hành vi.
Có lẽ đây chính là lý do chúng ta nhiều khi nói:
“Chỉ là một câu nói thôi mà.”
Nhưng với người kia, nó chưa bao giờ chỉ là một câu nói.
Nó vừa chạm vào một điều khác.
5. Cơ thể, cảm xúc và xu hướng hành động bắt đầu thay đổi
Khi tình huống đã được đánh giá là quan trọng, đe dọa, có lợi, mất mát, bất công hay ngoài tầm kiểm soát…, nhiều thành phần của hệ thống cảm xúc có thể thay đổi gần như đồng thời.
Cơ thể thay đổi.
Sự chú ý thay đổi.
Xu hướng hành động thay đổi.
Trải nghiệm chủ quan thay đổi.
Rồi con người gọi tên trạng thái đó:
“mình lo”,
“mình tức”,
“mình xấu hổ”,
“mình thất vọng”.
Một điểm đáng chú ý trong nghiên cứu cảm xúc hiện đại là cảm xúc không nhất thiết nên được xem như một chiếc nút bật lên sau suy nghĩ, mà như một quá trình nhiều thành phần tương tác với nhau theo thời gian.
Vì vậy, chuỗi mình đang viết ở đây chỉ là một bản đồ để quan sát, không phải một dây chuyền máy móc mà mỗi bước luôn xảy ra lần lượt.
Trong đời sống thật, các quá trình này có thể diễn ra cực nhanh, chồng lên nhau và tác động ngược trở lại nhau.
6. Sau cảm xúc là câu hỏi: Tôi sẽ làm gì với nó?
Hai người cùng cảm thấy lo chưa chắc sẽ hành động giống nhau.
Một người bắt đầu lập kế hoạch.
Một người gọi cho bạn.
Một người tiếp tục suy nghĩ.
Một người trì hoãn.
Một người mở điện thoại và xem video.
Một người giả vờ rằng mình không quan tâm.
Đây là vùng của coping và emotion regulation – cách con người phản ứng, điều chỉnh hoặc cố gắng xử lý những trạng thái bên trong và những đòi hỏi của hoàn cảnh.
Các tổng quan về personality và coping cho thấy hai lĩnh vực này có quan hệ với nhau: những khuynh hướng như tiếp cận, né tránh, kiểm soát hay thể hiện trải nghiệm cảm xúc có thể liên hệ với các đặc điểm tính cách khác nhau. Nhưng các tác giả cũng nhấn mạnh tính linh hoạt, bối cảnh và sự biến thiên ngay trong một cá nhân, thay vì xem mỗi người chỉ có một kiểu phản ứng cố định.
Và đây là nơi một vòng lặp mới có thể bắt đầu.
Nếu tôi lo vì sợ mình học kém và tôi trì hoãn việc học để tránh cảm giác khó chịu, tôi có thể dễ chịu hơn trong 30 phút.
Nhưng tối đến, bài vẫn còn.
Căng thẳng tăng.
Tôi lại nghĩ:
“Thấy chưa, mình đúng là chẳng có kỷ luật.”
Một hành vi ban đầu nhằm giảm khó chịu lại tạo ra dữ liệu mới cho cách tôi nhìn bản thân.
Trải nghiệm tâm lý không kết thúc ở hành động. Hành động lại tạo ra sự kiện tiếp theo.
Vậy tính cách nằm ở đâu?
Đây có lẽ là câu hỏi mình quan tâm nhất.
Một cách nhìn quá đơn giản sẽ là:
“Người có tính cách A sẽ phản ứng B.”
Nhưng nghiên cứu hiện nay gợi ý một bức tranh tinh tế hơn.
Một tổng quan mới về Big Five và cognitive appraisal đã xem xét trực tiếp câu hỏi: các đặc điểm tính cách có thể liên hệ thế nào với cách con người đánh giá những tình huống tạo ra cảm xúc. Các tác giả cho rằng personality có thể góp phần định hình những appraisal cụ thể, từ đó liên quan đến trải nghiệm cảm xúc khác nhau; đồng thời họ cũng nhấn mạnh rằng lĩnh vực này vẫn còn nhiều khoảng trống nghiên cứu và chưa có một mô hình thống nhất hoàn chỉnh.
Một meta-analysis khác tổng hợp 1.575 effect sizes từ 298 mẫu nghiên cứu về Big Five và stress cũng cho thấy một điều đáng chú ý: tính cách liên hệ rõ hơn với stress được con người cảm nhận về mặt tâm lý, trong khi liên hệ với phản ứng stress sinh lý yếu hơn hoặc không nhất quán ở nhiều đặc điểm. Kết quả cũng thay đổi tùy loại stress, mẫu nghiên cứu, cách đo và thiết kế nghiên cứu.
Điều này khiến mình muốn đặt tính cách ở một vị trí khác.
Không phải:
Tính cách → hành vi.
Mà là:
Tính cách có thể ảnh hưởng nhiều điểm trong toàn bộ quá trình một con người gặp và xử lý một tình huống.
Ví dụ, khác biệt cá nhân có thể liên quan đến:
- điều gì dễ thu hút sự chú ý của mình;
- mình có xu hướng nhìn một tình huống là đe dọa hay cơ hội;
- mình cảm nhận mức độ kiểm soát đến đâu;
- mình phản ứng cảm xúc mạnh đến mức nào;
- mình thích tiếp cận hay né tránh;
- mình tìm người hỗ trợ hay xử lý một mình;
- mình có xu hướng tiếp tục suy nghĩ hay nhanh chóng chuyển sang hành động.
Ngay cả việc coping với những sự kiện nhỏ hằng ngày cũng được nghiên cứu cho thấy liên quan đồng thời tới appraisal của tình huống và đặc điểm Big Five, chứ không chỉ một trong hai.
Như vậy, tính cách không quyết định trải nghiệm.
Nó giống một phần của hệ thống tạo nên xác suất và khuynh hướng con người sẽ chú ý, hiểu và phản ứng theo cách nào.
Một bản đồ tạm thời
Từ các dòng nghiên cứu trên, mình tạm dựng một bản đồ để tiếp tục quan sát:
THẾ GIỚI BÊN NGOÀI
Sự việc xảy ra
↓
CHÚ Ý
Trong rất nhiều thông tin, điều gì lọt vào vùng quan tâm của tôi?
↓
DIỄN GIẢI / APPRAISAL
Điều đó có nghĩa gì với tôi? Có quan trọng không? Tốt hay xấu đối với mục tiêu của tôi? Tôi có kiểm soát được không?
↓
THẾ GIỚI ĐÃ CÓ SẴN BÊN TRONG
Ký ức Kỳ vọng Niềm tin về bản thân Mục tiêu Giá trị Nhu cầu Trải nghiệm trước đây Đặc điểm tính cách
↓
PHẢN ỨNG
Cảm xúc Cơ thể Sự chú ý Xu hướng hành động
↓
COPING / ĐIỀU TIẾT
Tôi nghĩ tiếp? Tôi hành động? Tôi né tránh? Tôi tìm người khác? Tôi tìm một thứ để phân tán?
↓
HÀNH VI
↓
HỆ QUẢ
↓
Hệ quả ấy trở thành sự việc mới.
Và vòng tiếp theo lại bắt đầu.
Nhưng cần nhấn mạnh: đây là một khung tích hợp dùng để quan sát, không phải một mô hình khoa học duy nhất đã được chứng minh nguyên vẹn theo đúng các bước trên. Trong thực tế, các thành phần có thể tác động qua lại, đồng thời và hai chiều.
Cùng một thế giới, những thế giới tâm lý khác nhau
Quay lại tin nhắn lúc đầu.
“Seen.”
Không trả lời.
Một người:
“Chắc đang bận.”
Một người:
“Mình làm gì khiến người ta khó chịu?”
Một người:
“Không muốn trả lời thì thôi.”
Một người:
“Lại thế nữa.”
Có thể chưa ai trong số họ biết chuyện gì thực sự xảy ra phía bên kia màn hình.
Nhưng mỗi người đã bắt đầu sống trong một trải nghiệm riêng.
Và có lẽ đây là điều khiến việc hiểu con người trở nên thú vị.
Chúng ta cùng sống trong một thế giới vật lý, nhưng không hoàn toàn sống trong cùng một thế giới tâm lý.
Giữa một sự kiện và trải nghiệm của con người tồn tại cả một quá trình: điều được chú ý, cách nó được diễn giải, điều nó chạm vào bên trong, phản ứng cảm xúc, cách đối phó và những khuynh hướng cá nhân mang theo từ trước.
Hiểu tính cách, vì vậy, có lẽ không phải để nói:
“Bạn là người như thế này.”
Mà để đặt một câu hỏi khác:
“Với cách hệ thống tâm lý của bạn thường vận hành, bạn có xu hướng nhìn thấy gì, hiểu điều đó như thế nào và phản ứng ra sao?”
Và sau câu hỏi ấy còn một câu quan trọng hơn:
“Điều tôi đang trải nghiệm lúc này là điều đang thực sự xảy ra hay là thế giới mà tâm trí tôi đang tạo ra từ điều đang xảy ra?”
Có lẽ khoảng cách giữa hai điều ấy chính là một trong những nơi đáng để chúng ta quan sát nhất.
---
Nguồn tham khảo chính:
- Scherer & Moors (2019), The Emotion Process: Event Appraisal and Component Differentiation, Annual Review of Psychology
- Yeo & Ong (2024), Associations between cognitive appraisals and emotions: A meta-analytic review, Psychological Bulletin
- Horstmann et al. (2023), We've got a situation here! – How situation-perception dimensions and appraisal dimensions of emotion overlap
- Sacchi & Dan-Glauser (2026), Understanding the Relationship Between the Big Five Personality Traits and the Cognitive Appraisals Leading to Emotions
