Có những lúc chúng ta suy nghĩ rất nhiều trước khi đưa ra một quyết định. Nhưng càng suy nghĩ, mọi thứ lại càng trở nên rối hơn.
Ban đầu, chúng ta chỉ đang cố tìm một lựa chọn tốt nhất. Nhưng sau một lúc, đầu óc bắt đầu xuất hiện rất nhiều khả năng. Và rồi quyết định trở nên khó hơn.
Điều gì đang xảy ra trong bộ não của chúng ta khi điều đó xảy ra?
Một trải nghiệm quen thuộc
Hãy thử nhớ lại một lần gần đây khi bạn phải đưa ra một quyết định.
Có thể là một việc trong công việc. Một dự định cá nhân. Hoặc chỉ đơn giản là một bước đi tiếp theo.
Ví dụ như khi cân nhắc một bước đi trong công việc, chúng ta có thể nghĩ rất lâu: nếu mình chọn hướng này thì tương lai sẽ thế nào?
Ban đầu, chúng ta chỉ đang nghĩ:
“Mình nên xử lý việc này như thế nào?”
Rồi sau đó, đầu óc bắt đầu xuất hiện nhiều khả năng. Nếu mình làm theo cách này… có thể A sẽ xảy ra. Nếu mình chọn hướng kia… có thể B hoặc C sẽ xảy ra.
Có khi chúng ta còn tưởng tượng xa hơn nữa:
- nếu mình chọn hướng này thì sao
- nếu mọi thứ không diễn ra như mong muốn thì sao
- nếu mình đã bỏ sót một khả năng tốt hơn thì sao.
Và chỉ trong một khoảng thời gian ngắn, đầu óc đã tạo ra rất nhiều kịch bản.
A, B, C… có khi là X, Y, Z…
Sau một lúc suy nghĩ như vậy, chúng ta bắt đầu cảm thấy rối. Vì quá nhiều khả năng đang cùng tồn tại trong đầu. Có những lúc chúng ta nghĩ nhiều đến mức cảm thấy mệt đầu.
Và khi điều đó xảy ra, chúng ta thường tìm một cách để tạm rời khỏi dòng suy nghĩ đó.
- Có thể là lướt mạng một chút.
- Rê chuột qua vài trang.
- Ăn uống một chút gì đó.
Một dạng “dopamine nhanh” giúp não bộ cảm thấy dễ chịu hơn.
Nhưng khi quay lại, những khả năng vẫn còn đó.
Và quyết định vẫn chưa được đưa ra.
Những người suy nghĩ nhiều trước khi quyết định thường là những người rất có trách nhiệm. Chúng ta muốn hiểu thật kỹ trước khi chọn một hướng đi.
Điều khiến chúng ta mệt không phải là quyết định
Mà là những suy nghĩ xoay quanh nó.
Chúng ta không chỉ đang chọn một hướng đi. Chúng ta đang cố dự đoán tất cả những điều có thể xảy ra. Và điều đó khiến suy nghĩ trở nên nặng nề hơn.
Một góc nhìn từ não bộ
Bộ não của chúng ta được thiết kế để dự đoán rủi ro.
Một phần trong não, thường được nhắc đến là Amygdala, có vai trò phát hiện những nguy cơ tiềm ẩn. Trong khi đó, vỏ não trước trán (Prefrontal cortex) giúp chúng ta phân tích và đưa ra quyết định.
Khi chúng ta đối mặt với một lựa chọn quan trọng, hai hệ thống này bắt đầu hoạt động cùng lúc.
Não bộ cố gắng:
- dự đoán điều gì có thể xảy ra
- tránh những kết quả không mong muốn
- tìm một lựa chọn đủ an toàn.
Vì vậy việc phân tích nhiều khả năng thực ra không phải là điều sai. Trong nhiều trường hợp, nó giúp chúng ta cẩn trọng hơn. Nhưng đôi khi, quá trình này kéo dài quá lâu.
Thay vì giúp quyết định rõ ràng hơn, nó tạo ra quá nhiều kịch bản cùng lúc.
Khi đó, não bộ không còn cảm thấy chắc chắn hơn. Nó chỉ cảm thấy quá tải thông tin.
Khi suy nghĩ trở thành vòng lặp
Khi chúng ta suy nghĩ quá nhiều, đầu óc thường quay lại những khả năng tương tự. Chúng ta có thể đang nghĩ rằng mình đang phân tích thêm. Nhưng thực ra, đôi khi chúng ta chỉ đang lặp lại những kịch bản cũ dưới những cách diễn đạt khác.
Và khi điều đó xảy ra, việc suy nghĩ thêm không làm cho quyết định rõ hơn. Nó chỉ khiến chúng ta cảm thấy:
- chưa đủ chắc chắn
- chưa đủ dữ liệu
- chưa đủ hoàn hảo
Có thể trong một số khoảnh khắc, chúng ta cũng đang lo sợ rằng: mình sẽ không thành công, mình có thể mắc sai lầm, mình chưa chuẩn bị đủ.
Và khi đó, việc tiếp tục suy nghĩ có thể trở thành một cách để trì hoãn việc hành động.
Có thể đôi khi chúng ta không cần thêm nhiều khả năng hơn.
Có thể điều giúp mọi thứ rõ ràng hơn là quay lại với dữ liệu thực tế.
Những gì đã xảy ra. Những gì mình đang biết. Hoặc chỉ đơn giản là một bước đi nhỏ để xem điều gì xảy ra tiếp theo.
>>> Một hành động nhỏ đôi khi không giải quyết toàn bộ vấn đề. Nhưng nó có thể tạo ra một trải nghiệm thật. Và trải nghiệm thật thường là cách tốt hơn để đo lường mức độ rủi ro thực sự.
Có thể lần tới khi bạn phải đưa ra một quyết định quan trọng, bạn sẽ bắt đầu nhận ra cách mình đang suy nghĩ về nó.
Có thể bạn sẽ thấy:
- Những khả năng đang xuất hiện
- Những lo lắng đang xen vào
- hoặc những kịch bản mà não bộ đang cố dự đoán.
Một khoảnh khắc trải nghiệm cá nhân:
Có một trải nghiệm gần đây khiến mình nhận ra điều này rõ hơn.
Khi AI xuất hiện, đôi khi mình ngồi lại với một khung chat và bắt đầu hỏi rất nhiều câu hỏi. Mỗi câu hỏi lại mở ra thêm nhiều hướng suy nghĩ khác.
Ban đầu mình nghĩ điều đó sẽ giúp mọi thứ rõ ràng hơn. Nhưng sau một lúc, mình nhận ra đầu óc mình lại xuất hiện nhiều khả năng hơn trước.
Càng hỏi, càng có thêm nhiều hướng. Và trong một khoảnh khắc, mình nhận ra mình đã bỏ quên một điều khá quan trọng.
Đó là chữ WHY.
Trong ba câu hỏi WHY - HOW - WHAT, WHY luôn nằm ở vòng tròn trong cùng. (The Golden Circle - Simon Sinek)
Nó là câu hỏi về điều thực sự quan trọng.
Nhưng khi chúng ta quá nhanh đi tìm HOW làm thế nào để đạt kết quả nhanh, mỗi câu hỏi mới lại mở ra thêm nhiều khả năng. Và đôi khi, chính điều đó khiến suy nghĩ trở nên rối hơn.
Có lẽ không phải vì chúng ta thiếu công cụ. Mà vì khi có quá nhiều khả năng xuất hiện cùng lúc, chúng ta dễ quên mất câu hỏi cốt lõi mà mình đang tìm.
Khi bắt đầu nhìn thấy cách mình suy nghĩ, nhiều quyết định đôi khi trở nên nhẹ hơn một chút. Không phải vì mọi thứ đã chắc chắn. Mà vì chúng ta bắt đầu hiểu điều gì đang xảy ra trong đầu mình.
Hiểu cách mình suy nghĩ đôi khi không làm cuộc sống đơn giản hơn, nhưng nó giúp mọi thứ trở nên rõ ràng hơn.
