Buổi trưa một ngày tháng 8, có một cơn mưa rất lớn đi ngang qua.
Nhìn qua ô cửa, mọi thứ trước mắt mình chỉ còn mờ mờ. Dòng sông, những hàng cây xanh, khoảng trời rộng mà ngày thường mình vẫn nhìn thấy đều biến mất sau màn mưa.
Nhưng mình biết chúng vẫn ở đó.
Không phải vì lúc ấy mình nhìn thấy, mà vì mình đã nhìn thấy khung cảnh ấy rất nhiều lần.
Và mình chợt nghĩ, có lẽ trong cuộc sống cũng có rất nhiều lúc như vậy.
Khi đang ở giữa một “cơn mưa”, chúng ta rất dễ tin rằng những gì mình nhìn thấy lúc ấy chính là toàn bộ hiện thực.
Khi yêu một người, đôi khi mọi hành động của họ qua góc nhìn của mình đều có thể trở thành hợp lý.
Khi đã tin một điều, một lời phản bác đôi khi không làm mình thay đổi niềm tin, mà chỉ khiến mình tìm thêm lý do để bảo vệ điều mình đang tin.
Khi đã lựa chọn một con đường, chúng ta cũng rất dễ tìm những bằng chứng cho thấy mình đã lựa chọn đúng.
Có lẽ điều khó nhất không phải là cơn mưa đi qua.
Mà là khi cơn mưa đã qua rồi, chúng ta có sẵn sàng bước ra khỏi nó hay không.
Mình từng tìm đến những cách khác nhau để hiểu một con người.
Sinh trắc vân tay.
Thần số học.
Sách.
Những lời khuyên.
Những người được xem là hiểu biết hơn mình.
Mình không muốn quay lại để phủ nhận những trải nghiệm ấy, càng không muốn biến những điều mình đang tìm hiểu hôm nay thành một lý do để lên án lựa chọn của chính mình ngày trước.
Bởi ở thời điểm đó, mình đã lựa chọn bằng những gì mình biết.
Và những trải nghiệm ấy cũng đưa mình đến những câu hỏi mà có lẽ nếu không đi qua, mình sẽ không đặt ra.
Điều mình thay đổi không hẳn là:
“Ngày trước mình sai, bây giờ mình đúng.”
Mà là:
Mình ngày càng ít muốn một kết luận cuối cùng về một con người.
Có một điều mình dần nhận ra:
Sự chắc chắn rất hấp dẫn.
“Bạn là người như thế này.”
“Bạn phù hợp với điều này.”
“Điểm mạnh của bạn là đây.”
“Con bạn có năng khiếu này.”
“Bạn nên chọn con đường kia.”
Một câu trả lời rõ ràng luôn dễ chịu hơn rất nhiều so với:
“Có thể.”
“Hãy quan sát thêm.”
“Điều này còn phụ thuộc vào hoàn cảnh.”
“Dữ liệu hiện tại mới chỉ gợi ý như vậy.”
Chúng ta đi tìm câu trả lời bởi vì không chắc chắn rất khó chịu.
Nhưng con người lại không phải một vật thể đứng yên để một lần đo, một lần đọc hay một lần nhận định là có thể kết luận mãi mãi.
Chúng ta học.
Chúng ta chịu ảnh hưởng bởi môi trường.
Chúng ta có những trải nghiệm khác nhau.
Có những điều từng đúng với mình trong một thời điểm nhưng không còn đúng trong một thời điểm khác.
Có những khả năng mình chưa từng biết mình có, cho đến khi một hoàn cảnh mới xuất hiện.
Sự thay đổi là hiện thực.
Vậy mà đôi khi chúng ta vẫn muốn giữ một kết luận chắc chắn về chính mình chỉ vì nó khiến mình cảm thấy an toàn hơn.
Mình cũng từng gặp một trải nghiệm rất khác trong kinh doanh.
Có một ngành nghề mình muốn đăng ký.
Mình tìm hiểu. Người trong nghề nói rằng có thể. Thị trường vẫn đang vận hành. Mọi thứ nhìn từ bên ngoài đều có vẻ hợp lý.
Nhưng khi thực sự bước chân vào quá trình đó, mình mới nhìn thấy một sự thật khác.
Những gì mình từng nghe không hoàn toàn sai.
Nhưng cách mình hiểu nó chưa phải toàn bộ sự thật.
Một ngành nghề có thể đăng ký không đồng nghĩa với việc mọi điều mình suy ra từ đó đều được công nhận theo cách mình tưởng.
Thị trường có người đang làm không có nghĩa đó tự động là lựa chọn hữu ích cho mình.
Phần đông cùng làm một điều cũng không khiến điều đó trở thành câu trả lời phù hợp với tất cả mọi người.
Mình không giận.
Cũng không oán trách người đã nói với mình những điều trước đó.
Bởi cuối cùng, mình đã đi đến tận nơi để nhìn thấy.
Mình đã quan sát.
Mình đã thử.
Mình có thêm bằng chứng.
Và mình điều chỉnh.
Quan trọng nhất là từ đó mình không còn phải lăn tăn với câu hỏi:
“Nếu ngày ấy mình thử thì sao?”
Có lẽ vì vậy mà bây giờ, trước rất nhiều điều mình gặp, mình thường cố để lại một khoảng trống.
Không phải khoảng trống của hoài nghi mọi thứ.
Mà là khoảng trống cho khả năng:
mình chưa nhìn thấy hết.
Một người nói với mình điều gì đó chưa khiến điều đó trở thành kết luận.
Một cuốn sách nằm trên kệ của một nhà sách lớn chưa khiến nó trở thành cuốn sách hữu ích với mình.
Một nơi có rất nhiều người tập trung chưa chắc đã là nơi phù hợp với mình.
Một điều mình hiểu cũng chưa có nghĩa mình đã có thể làm được nó.
Và ngay cả điều mình đang nghĩ về bản thân ngày hôm nay cũng chưa nhất thiết là định nghĩa cuối cùng về mình.
Mình ngày càng thích một cách tiếp cận khác:
Quan sát → Giả thuyết → Thử nghiệm → Bằng chứng → Điều chỉnh.
Đặc biệt là chữ giả thuyết.
Bởi giữa:
“Có thể mình đang như thế này.”
và
“Mình là người như thế này.”
chỉ khác nhau có vài chữ thôi.
Nhưng khoảng cách giữa hai câu ấy có thể là cả một không gian tự do.
Khoa học cũng khiến mình yêu thích chính bởi điều này.
Khoa học không mạnh vì khoa học hứa rằng mình sẽ luôn đúng.
Một nghiên cứu có thể mở ra một cách hiểu.
Những nghiên cứu khác tiếp tục kiểm tra nó.
Bằng chứng mới có thể củng cố, giới hạn hoặc khiến chúng ta phải điều chỉnh điều từng tin.
Rồi chúng ta tiếp tục nghiên cứu.
Tiếp tục thử nghiệm.
Tiếp tục tạo bằng chứng.
Và tiếp tục sửa cách mình hiểu hiện thực.
Có lẽ sức mạnh không nằm ở việc chúng ta nói:
“Đây là sự thật cuối cùng.”
Mà nằm ở khả năng có thể nói:
“Với những gì mình biết lúc này, đây là cách giải thích tốt nhất. Và mình vẫn sẵn sàng điều chỉnh khi có thêm bằng chứng.”
Trước đây mình từng nghĩ tự chủ có nghĩa là phải tin vào chính mình.
Bây giờ mình nghĩ khác một chút.
Bởi chính mình cũng có thể nhìn sai.
Trực giác của mình có thể sai.
Ký ức của mình có thể sai.
Một niềm tin mình rất yêu quý cũng có thể khiến mình chỉ nhìn thấy những gì phù hợp với nó.
Vì vậy, tự chủ có lẽ không phải:
“Tôi chỉ tin tôi.”
Mà là:
“Tôi có thể lắng nghe rất nhiều người nhưng vẫn giữ quyền quan sát, kiểm chứng và quyết định cho chính mình.”
Bên ngoài cho mình kiến thức.
Cho mình góc nhìn.
Cho mình những điều mình chưa biết.
Bên trong cho mình trải nghiệm, giá trị và điều mình thực sự muốn sống cùng.
Nhưng cuối cùng, mình vẫn cần đem tất cả những điều ấy trở lại với hiện thực.
Để xem điều gì thực sự xảy ra.
Nếu phải giữ lại vài bài học từ những trải nghiệm đã qua, có lẽ với mình là:
Đừng nhầm sự phổ biến với sự thật.
Đừng nhầm một kết luận với toàn bộ hiện thực.
Và đặc biệt:
Đừng nhầm một trạng thái hiện tại với con người của mình.
Mỗi người vẫn có quyền trải nghiệm.
Có quyền lựa chọn một cuốn sách.
Có quyền bước vào một con đường.
Có quyền tin.
Có quyền thử.
Và cũng có quyền thay đổi cách mình hiểu khi nhìn thấy thêm một phần của hiện thực.
Mình không muốn quay lại để lựa chọn khác đi.
Có những việc có lẽ cần phải diễn ra để mình có thể hiểu được điều mình đang hiểu hôm nay.
Điều quan trọng hơn là sau mỗi trải nghiệm, mình học được gì, giữ tâm mình như thế nào và có đủ chân thực để nhìn vào điều đang thực sự xảy ra hay không.
Buổi trưa hôm ấy, cơn mưa rồi cũng đi qua.
Dòng sông vẫn ở đó.
Hàng cây vẫn ở đó.
Bầu trời cũng chưa từng biến mất.
Chỉ có tầm nhìn của mình trong một thời điểm là bị màn mưa che phủ.
Có lẽ trong cuộc sống cũng vậy.
Không phải lúc nào mình cũng cần vội vàng tìm một câu trả lời chắc chắn.
Đôi khi điều cần thiết hơn là đủ kiên nhẫn để quan sát thêm.
Đủ can đảm để thừa nhận mình chưa biết.
Đủ tự do để thử.
Đủ chân thực để nhìn vào bằng chứng.
Và đủ nhẹ nhàng với chính mình để điều chỉnh khi nhận ra một điều khác.
Đừng trao quyền định nghĩa mình cho một kết luận.
Hãy để một kết luận là một góc nhìn.
Một góc nhìn có thể được quan sát.
Được thử trong đời sống thật.
Được kiểm chứng.
Và khi cần, được thay đổi.
Bởi có những điều không bao giờ cần phải chắc chắn tuyệt đối.
Có lẽ chúng chỉ cần được để đúng như bản chất của chúng:
được tiếp tục sống, trải nghiệm và mở ra.
